Ljheimar og sagna
vefsa Pjeturs Hafsteins Lrussonar


Aftur forsu


Pjetur Hafstein Lrusson

SVARTHOLSBRAGUR

 

        Rmlega hlfri ld eftir a Reykjavk hlaut kaupstaarrttindi, .e.a.s. ri 1839 voru bar hennar aeins tplega 900 a tlu, en landsmenn allir um 57.000. var essi smbr egar orinn hfu-staur landsins, tt hi sta vald slenskra mlefna lgi auvita enn Kaupmannahfn. En Reykjavk stu hyfirvldin, stiftamtmaur og biskup. Reyndar bj s sarnefndi rtt utan bjarins, .e.a.s. Laugar-nesi. En a er nnur saga.
        Eins og a lkum ltur, ttu msir erindi til Reykjavkur egar vorvindar tku a milda sjnu landsins og strjka af v klakabndin. Sumir komu verslunarerindum og embttismenn urftu a gefa hyfir-vldunum skrslu varandi umsslu sna. Lkast til hefur a veri slkum erindagjrum, sem sra Gumundur Torfason prestur Kaldaar-nesskn austur Fla, en bandi Klfhaga, br undir sig betri ftinum og rei sem lei l vestur yfir Hellisheii og til Reykjavkur.
        egar saga s gerist, sem hr skal rakin, var essi gti klerkur rtt lilega fertugur a aldri, fddur a Hruna ri 1798. Brursonur hans, s merki sagnaulur Finnur Jnsson Kjrseyri fjallar nokku um ennan frnda sinn bk sinni, jhttir og visgur fr 19. ld, en a gta rit kom t Akureyri ri 1945. Er vi frsgn stust varandi ann atbur, er var kveikja essara skrifa.
        Sra Gumudnur Torfason var vinsll meal sknarbarna sinna og annarra, sem honum kynntust. Hann var maur glasinna og allegur framkomu. Hann var og vel a manni og glminn. var einn ljur ri klerks, en hann var s, a honum tti sopinn harla gur. S veikleiki virist ekki hafa veri ftur meal embttismanna gamla slenska sveitasamflagsins, hva sem v hefur valdi. Sjlfsagt hefur ar margt komi til. Ef til vill hefur etta bitna hva harast eim, sem haldnir voru einhverri skpunarr andlega sviinu. Vst er maur jafnan manns gaman, en tpast sakar, a frunautar lfsins rlti geti deilt me sr sameiginlegum hugarefnum. Og sra Gumundur Torfa-son var ekki alveg laus vi skldagfuna, eins og sj m brag eim, sem essari frsgn fylgir.
        N er ar til a taka essari afdrifarku Vkurfer sra Gu-mundar, a hann er rlti um Aalstrti. Fyrir utan hs Einars hattara Hkonarsonar, sem a heldri manna htti kallai sig Hkonsen, upp danskan m, enda me borgarabrf upp vasann, hittir hann mann og taka eir tal saman. hinni merku Reykjavkursgu Klemensar Jnssonar segir fr v, a Einar hattari hafi veri drykkfeldur og legi sfelldum deilum vi flk. Af llum borgurum bjarins fr 1820 til 1845", segir ar er hans oftast geti ingbkum og sttabkum bjarins". v er ekki sta til a tla, a Einar hattari hafi alla jafna fundi hj sr srstaka hvt til a andskotast t brennivn, a.m.k. ekki hafi a gutla hans eigin glasi.
        a arf svo sem ekkert a draga a efa, a sra Gumundur hafi veri hreifur af vni ar sem hann st arna upp vi hs hattarans og rddi vi sinn kumpn. Eins og kunnugt er, er slendingum ekki tamt, a tala me miklu handapati svo sem alsia er suur lndum. etta vill breytast, egar Bakkus tekur vldin. Og svo miki er vst, a sra Gumundi Torfasyni var a , a slangra hnd utan ru glugga hsi hattmakarans. Ekki var a meira hgg en svo, a ran var jfn eftir sem ur. En slk vanvira tti Einari hattara hgg etta vi sna persnu, a hann skundai sem skjtast fund Stefns Gunnlaugssonar landfgeta, sem raunar gengdi einnig bjarfgetaembttinu essum tma, og lagi fram kru.
        Ekki skal svo skilist vi Einar hattara Hkonarson ea sen, a ess s ekki geti, a ri 1846 gaf Sigurur Breifjr skld upp andann herbergiskytru hsi hans vi Aalstrti 8. Svo kaldranalega vill til, a v sama hsi hafi ur bi um hr, s maur, sem me ritdmi hafi snt Siguri Breifjr petst banatilri". Er hr vitanlega tt vi listaskldi ga, Jnas Hallgrmsson. sagt skal lti, hvort Breifjr slaist r feiti, eins og jsagan hermir ea mislingar uru honum a aldurtila, svo sem fram kemur visgu hans eftir Gsla Konrsson.
        En hva um a. Handhafi hins tvfalda fgetavalds br skjtt vi kru hattarans og hraai sr vettvang glpsins". egar hann, vnt-anlega fylgd Einars hattara, kom anga, var klerkur ar enn hrka-samrum vi flaga sinn. Blandai fgeti sr a spjall, a v er virtist me vinalegum htti. Kom ar talinu, a hann bau sra Gu-mundi a koma heim me sr og var a bo akksamlega egi. En egar heim til fgeta kom, krnai gamani. Fr hann me prestinn upp loft og inn herbergi eitt lti, smeygi sr svo t um dyrnar og lsti gusmanninn inni. Rann a brtt upp fyrir kirkjunnar jni, a hann var ekki staddur kurteislegu heimboi, heldur hafi honum veri stungi svartholi.
        Skal n vitna beint frsgn Finns Kjrseyri, en ar segir: egar sra Gumundur fr a litast um herberginu, fr hann a gruna margt, og eftir nnari athugun s hann, a fgeti hafi fari me hann fangahsi (svartholi"). Var hann hamslaus af reii, losai fjl r ilinu og braut allt og bramlai, og var nrri binn a brjta sig t, egar opna var, sem reyndar lei ekki lngu. v a sagt er, a Steingrmur biskup, hafi brugi svo skjtt vi, er hann heyri hva um var a vera, a hann hefi gleymt a taka hfufati, og heimtai hann harlega, a landfgeti opnai samstundis, v hann tti ekkert me sna jna".
        N er a svo, a vi siaskiptin glatai kirkjan dmsvaldi yfir klerkum, nema hva varai innri ml hennar. S vitri maur Stein-grmur biskup hefur v gert sr lti fyrir og slengt sr aftur fyrir mija sextndu ld rksemdafrslu sinni. Lklegt verur a teljast, a hinnar raunverulegu skringar afgerandi vibrgum biskups vi hand-tku sra Gumundar s a leita hj mur sagnfrinnar, .e.a.s. tt-frinni. annig vill nefnilega til, a kona Steingrms biskups, Valgerur Jnsdttir var ekkja Hannesar Sklholtsbiskups Jnssonar, en s mti kennimaur var afabrir sra Gumundar Torfasonar. a m v me vissum htti segja, a Steingrmi biskupi hafi runni bli til skyld-unnar. ess ber og a geta, a unglingsrum snum hafi sra Gu-mundur veri nmi hj Steingrmi biskupi, sem var prestur Odda Rangrvllum.
        Finnur Kjrseyri ltur ess geti, a sannorir menn hafi sagt sr fr essum atburum og hafi eir rtt vi mann ann, er var me sra Gumundi og vissi um etta allt og var a v sjnarvottur. a var mjg merkur maur, Hannes a nafni, er lengi bj Kaldaarnesi" Er hr tt vi Hannes Einarsson hreppstjra.
        v verur tpast neita, a Stefn Gunnlaugsson land-og bjar-fgeti brst nokku harkalega vi klgumlum Einars hattara, ekki sst egar haft er huga, hvaa or fr af eim litrka manni. Vera m, a ar hafi a einhverju leyti valdi s stareynd, a hann leit nokku strt embtti sitt og hefur v ef til vill lti rggsemina bera skynsemina ofurlii essu tilfelli. v m heldur ekki gleyma, a drykkjskapur var mjg mikill Reykjavk essum tmum og rystingar tar. Geri Stefn sitt trasta til a spyrna ar vi fti og auka menningarbrag bjarins.
        Stefni Gunnlaugssyni rann mjg til rifja a hlfdanska hrogna-ml, sem tala var Reykjavk. ann 7. febrar 1848 lt hann festa upp auglsingu, hrpa hana gtum bjarins og tilkynna me trumbusltti. S auglsing hljai svo: slensk tunga best vi slenskum kaupsta, hva allir athugi". Mtti essi auglsing enn vera msum nokkur veg-vsir.
        Eins og ur hefur komi fram grein essari, var sra Gumundur Torfason ekki alveg laus vi daur vi skldagyjunna. Svo mjg var honum misboi varandi essa afr a ru sinni, a hann orti a essu tilefni tjn erinda kvi, sem frgt var um Suurland og jafnvel var undir heitinu Svartholsbragur" og fer hann hr eftir:

 

Svartholsbragur

Ntt hef g teki tignarkli,
tala ekki htt vi mig;
v g hef vald og vilja bi
vesld mestu a hreppa ig.
etta mr hrslu ori l,
og v fylgjandi kveju gl:

, sem mrauan dindil dregur,
drst forum gran eftir r.
Trn inn var helst of tignarlegur,
tignin lti mtti sr.
inn gat ei linast hroka haus
hattinum fyrr en eitri gaus.

drengmennsku rngum kvum
inni sl banni a komast htt,
mundir Babels byggja skjum
og betur til, ef hefir mtt.
Vinsldarskortur orsk er,
ef einhver rttir stein a r.

tti Nimrod nokku hgra,
nunginn veitti honum li.
mtt auminginn lta lgra
og lta hugann staldra vi.
ig vantar bi ln og lag,
lka rdeild a vinna hag.

fkkst ei ori, fr a illa,
falsi hafir til ess ng,
eihver kramara undirtylla,
auki gti sr fremur rg.
Unni gtir n eiturverk,
ei sur prang og ningsverk.

Lukku fyrst enginn vill r ska,
er ekki vert g reyni a?
rist r allskyns girndargrska,
sem getur fundi nokkurn sta.
er mr von a aukist af
eitthva, sem fyrr r skemmtun gaf.

egar upp ali essar dsir
hefur eftir mtti vel,
g veit i Nhgg finna fsir,
fu leyfi hj kerling Hel,
fleyi er slka bresti ber
bollinn er til, sem hfir r.

Sittu Naglfara niri austri,
Nstrandar til hann fleytir r.
tt ei von gra flaustri,
ar lentu sem a fyrir er
salur af beinum byggum fyrr,
beint hvar norur horfa dyr.

Saurkvsla bldur stri stundi;
storminum mt hann reyndi sig.
Raulfar setjast rur undir
rttkjrnir til a flytja sig.
eir hafa fyrri jnkun veitt
r og haft ekki mti neitt.

Ef a mannfjandi ertu vinum,
sem t kalla: Herra minn!
Hva muntu vera vondur hinum,
sem vilja skera heiur inn!
, a g hefi tungutak
og tennur sem a naga bak..

Oft hefur lgur lngum gefi
leia byltu af slmum hnykk;
a leikur varla v efi,
a smdin fylgir mrgum gill.
Slysin er jafnan rlaj,
a er mltak, sem lengi st.

Eg hert geti r betur
einni nragjr, a ei vil,
n itt samvisku vinga tetur,
v g bst vi a hn s til.
En ef ig mir mu str,
mundu hvar hittumst eina t.

muggu og reyk um kennt strti
auga birtu tapa fr,
enginn veit hva manni mtir,
mr var a essu lka gr,
um gtu g greia var
a ganga mr til skemmtunar.

Eg hitti mann, ef mann skal kalla,
mrauri klddist hempu s,
ungur spori var hann valla,
vel opinn andi hvarma skj,
baai hndum beint loft,
blarai tungan t hvoft.

Tveir eftir honum gleiir gengu
gosar ungum jtunm,
skrungar eim vi hendur hngu
hentugir til a skara gl,
ftum stgandi ungt og tt
a v lku skapi stillt og nett.

Hrukkttur, einsnn, heralotinn
hrkur eftir fylgdi ar;
hrur ltt, en hruskotinn,
hendi saurkvsl mikla bar.
Mr tti varla vera tryggt
a vri ekki af honum fjsalykt.

eir hverir vri g frtti
ann, sem g hugi foringjann,
Hann yggldi sig og brrnar bretti,
bragljtur sagi: g er hann,
sem heiurskransinn hfi ber.
Eg hugi a bija fyrir mr.

Gfugi herra, hleitasti!
g hf upp me v augun mn,
en hann sama auga kasti
tlai g meinti a til sn,
og segir: mtt sna mr
smri lotning en komi er.

    Ekki mun etta svartholsvintri sra Gumundar Torfasonar hafa dregi r vinsldum hans meal sknarbarnanna og skal sagt lti, hvort a hafi a ru leyti dregi einhvern dilk eftir sr fyrir gus-manninn. En jsagan spinnur jafnan sna glitri. Svo vill til, a eftir a sra Gumudnur orti Svartholsbraginn var eins og gfan snri baki vi Stefni landfgeta Gunnlaugssyni. Auvita hefur lundarfar hans ar ri mestu um. En almannarmur leit fram hj v og taldi skringarinnar a leita bragnum. ar me var s mti klerkur sra Gumundur Torfason kominn hp kvasklda eins og Sigurur Breifjr. Meira a segja mun sari kona Stafns, Jrunn Gumundsdttir, en au gengu hjnaband hlfum ratug eftir margnefndan atbur, hafa tra brur snum fyrir v, a hn tki srstakt tillit til ttmenna sra Gumundar Torfasonar, enda vri hann kvaskld. ess m a lokum geta, a au hjnin, Stefn Gunnlaugsson og Jrunn slitu samvistum. Fluttist Gunnlaugur eftir a til Kaupmannahafnar, og Jrunn raunar nokkrum rum sar n ess a eirra samband yri upp teki. En a er nnur saga.

 

Aftur forsu